سامانه «چکاوک» یکی از زیرساختهای مهم شبکه بانکی ایران برای پذیرش، پردازش و تبادل الکترونیکی چکهای بینبانکی است. نام چکاوک به «سامانه انتقال تصویر چک» اشاره دارد؛ سامانهای که با هدف کاهش جابهجایی فیزیکی لاشه چک میان بانکها و سرعتبخشیدن به فرآیند وصول و تسویه راهاندازی شده است.
چرا سامانه چکاوک ایجاد شد؟
پیش از راهاندازی چکاوک، چکی که در یک بانک دریافت و در بانک دیگری برای وصول ارائه میشد، باید بهصورت فیزیکی میان بانکها و اتاقهای پایاپای جابهجا میشد. این روش علاوه بر زمانبر بودن، هزینههای عملیاتی و ریسکهای مرتبط با انتقال اسناد کاغذی را افزایش میداد.
در سازوکار چکاوک، اصل چک در بانک پذیرنده باقی میماند و تصویر بههمراه اطلاعات مورد نیاز آن، از مسیر الکترونیکی برای بانک صادرکننده ارسال میشود. به این ترتیب، بانک عهده میتواند بدون دریافت فیزیکی چک، اطلاعات آن را بررسی و نتیجه را به بانک ارائهکننده اعلام کند.
چکاوک چگونه کار میکند؟
فرآیند معمول با ارائه چک از سوی دارنده به بانک موردنظر آغاز میشود. بانک پذیرنده مشخصات چک و تصویر آن را ثبت میکند و پس از کنترلهای لازم، اطلاعات را از طریق سامانه چکاوک به بانک عهده میفرستد؛ یعنی بانکی که حساب صادرکننده چک در آن قرار دارد.
بانک صادرکننده سپس موجودی حساب، اطلاعات درجشده روی چک و سایر الزامات بانکی را بررسی میکند. نتیجه این بررسی، مانند امکان پرداخت یا برگشت چک، از طریق سامانه به بانک پذیرنده بازگردانده میشود تا نتیجه به مشتری اعلام شود.
پس از مشخصشدن وضعیت چکها، عملیات تسویه میان بانکها از طریق زیرساختهای مرتبط با نظام پرداخت انجام میشود. بنابراین، چکاوک را نباید با سامانههایی مانند «پایا» یا «ساتنا» یکسان دانست. چکاوک عمدتاً وظیفه انتقال تصویر و اطلاعات و پردازش چک را بر عهده دارد، در حالی که پایا و ساتنا در حوزه انتقال و تسویه وجوه کاربرد دارند.
مهمترین نتیجه استفاده از چکاوک چیست؟
استفاده از این سامانه میتواند روند تبادل چکهای بینبانکی را منظمتر و سریعتر کند و نیاز به انتقال فیزیکی اسناد میان بانکها را کاهش دهد. همچنین ثبت الکترونیکی اطلاعات، امکان نظارت متمرکزتر بر جریان تبادل چک و کاهش خطاهای ناشی از جابهجایی دستی اسناد را فراهم میکند.
منبع رسمی و پیگیری
بررسی مستقل این توضیحات با گزارش خبرگزاری تسنیم، به نقل از بانک مرکزی، تطبیق دارد؛ در این گزارش نیز چکاوک سامانه رسیدگی، تبادل، پردازش و تسویه چکهای عادی و رمزدار در شبکه بانکی معرفی شده است. اطلاعات این مقاله بر پایه متن اولیه و این گزارش معتبر تنظیم شده است.